विशेष प्रश्नमंजुषा टेस्ट सोडवा सर्टिफिकेट मिळवा

मी विजय भुजबळ ग्रेट इंडियन या ब्लॉगवर सहर्ष स्वागत करत आहे या ब्लॉग वरती आपणास भारत देशातील महान व्यक्तींची माहिती उपलब्ध होणार आहे. देशासाठी लढणारे क्रांतिकारक जवान, सैनिक, खेळाडू, समाजसेवक, शिक्षण तज्ञ, वैज्ञानिक , लेखक, राजकारण, अशा क्षेत्रांमध्ये महत्त्वपूर्ण महान व्यक्तींची ओळख कार्य , याची माहिती उपलब्ध होणार आहे.WELCOME TO MY BLOG GREAT INDIAN THANKS FOR VISIT MY BLOG AND FOLLOW MY BLOG
FOLLOW MY BLOG


 

Translate /ब्लॉग वाचा जगातील कोणत्याही भाषेत

समाजकारण /राजकारण

कलाकार लेखक लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा
कलाकार लेखक लेबल असलेली पोस्ट दाखवित आहे. सर्व पोस्ट्‍स दर्शवा

विश्वास पाटील

 विश्वास पाटील 

बालपण आणि शिक्षण

विश्वास पाटील यांचा जन्म २८ नोव्हेंबर १९५९ रोजी कोल्हापूर जिल्ह्यातील नेर्ले गावात एका शेतकरी कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण ग्रामीण वातावरणात गेले. घरची परिस्थिती बेताची असल्यामुळे त्यांना अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागले. त्यांनी आपले प्राथमिक शिक्षण नेर्ले गावातच पूर्ण केले. पुढे त्यांनी कोल्हापूरच्या शिवाजी विद्यापीठातून एम.ए. (मराठी) पदवी संपादन केली.

प्रशासकीय सेवा

एम.ए. झाल्यानंतर त्यांनी स्पर्धा परीक्षांची तयारी केली आणि भारतीय प्रशासकीय सेवा (IAS) परीक्षेत यश मिळवले. प्रशासकीय अधिकारी म्हणून त्यांनी विविध पदांवर काम केले. त्यांच्या कार्यकाळात त्यांनी अनेक महत्त्वाचे निर्णय घेतले. त्यांनी रायगड जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी आणि मुंबई उपनगर जिल्ह्याचे जिल्हाधिकारी म्हणूनही काम पाहिले आहे. प्रशासकीय सेवेत असतानाही त्यांचे साहित्य लेखन सुरूच होते.

साहित्यिक कारकीर्द

विश्वास पाटील यांची साहित्यिक कारकीर्द खूप मोठी आहे. त्यांचे पहिले गाजलेले पुस्तक 'झाडाझडती' (१९९१) हे होते. या पुस्तकात त्यांनी धरणग्रस्त लोकांचे दुःख आणि त्यांच्या जीवनातील संघर्ष प्रभावीपणे मांडला. या कादंबरीसाठी त्यांना १९९२ साली साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.

त्यानंतर त्यांनी 'पानिपत' (१९८८) ही ऐतिहासिक कादंबरी लिहिली. या कादंबरीने मराठी साहित्यविश्वात मोठे नाव कमावले. पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धावरील ही कादंबरी मराठी साहित्यातील एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते. या पुस्तकाच्या लाखो प्रती विकल्या गेल्या आणि ती अनेक भाषांमध्ये भाषांतरित झाली.

याशिवाय त्यांनी अनेक यशस्वी पुस्तके लिहिली आहेत.

 * 'महानायक' (१९९९): महात्मा गांधी यांच्या जीवनावर आधारित ही कादंबरी

 * 'नागकेशर' (१९९७): साखर उद्योगातील राजकारण

 * 'चंद्रमुखी': तमाशा कलावंतांच्या जीवनावर आधारित कादंबरी. यावर 'चंद्रमुखी' नावाचा चित्रपटही आला आहे.

 * 'पांगिरा': दुष्काळ आणि ग्रामीण जीवन

 * 'अखेरचा संघर्ष': स्वातंत्र्यानंतरच्या भारताची कथा

पुरस्कार आणि सन्मान

विश्वास पाटील यांना त्यांच्या साहित्यिक योगदानाबद्दल अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत.

 * साहित्य अकादमी पुरस्कार (१९९२)

 * इंदिरा गोस्वामी साहित्य राष्ट्रीय पुरस्कार

 * इतर अनेक राज्यस्तरीय आणि राष्ट्रीय पुरस्कार

अलीकडेच, त्यांची ९९ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी निवड झाली आहे. हे संमेलन साताऱ्यात होणार आहे.

एकंदरीत

विश्वास पाटील हे एक संवेदनशील लेखक आणि कर्तव्यदक्ष प्रशासक आहेत. त्यांनी आपल्या लेखनातून ग्रामीण जीवन, ऐतिहासिक घटना आणि सामाजिक प्रश्नांना वाचा फोडली. त्यांच्या लेखनातून माणसाच्या वेदना, संघर्ष आणि आशा-निराशा यांचे प्रभावी दर्शन घडते. त्यांचा जीवनपट हे कठोर परिश्रम, जिद्द आणि प्रतिभेचे उत्तम उदाहरण आहे.

विश्वास पाटील (जन्म: २८ नोव्हेंबर १९५९) हे एक प्रसिद्ध मराठी लेखक, कादंबरीकार, नाटककार आणि भारतीय प्रशासकीय सेवेतील निवृत्त अधिकारी आहेत. त्यांच्या लेखनात ऐतिहासिक, सामाजिक आणि राजकीय विषयांचा प्रभावीपणे वापर केलेला दिसून येतो.

मुख्य पुस्तके आणि साहित्य:

 * पानिपत: ही त्यांची सर्वात गाजलेली ऐतिहासिक कादंबरी आहे. पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धावर आधारित ही कादंबरी मराठी साहित्यात मैलाचा दगड मानली जाते.

 * झाडाझडती: १९९२ साली या कादंबरीसाठी त्यांना साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. धरणग्रस्त लोकांच्या वेदना आणि त्यांच्या जीवनावरील ही एक मार्मिक कादंबरी आहे.

 * महानायक: महात्मा गांधींच्या आयुष्यावर आधारित ही एक ऐतिहासिक कादंबरी आहे.

 * चंद्रमुखी: तमाशा कलावंतांच्या जीवनावरील ही कादंबरी त्यांच्या सामाजिक लेखनाचे उत्तम उदाहरण आहे. या कादंबरीवर आधारित "चंद्रमुखी" नावाचा चित्रपटही प्रदर्शित झाला आहे.

 * नागकेशर: साखरधंद्यातील राजकारण आणि त्यातील गुंतागुंतीचे चित्रण या कादंबरीत आहे.

 * पांगिरा: दुष्काळ आणि ग्रामीण जीवनावरील ही कादंबरीही खूप लोकप्रिय आहे.

इतर माहिती:

 * विश्वास पाटील यांचा जन्म कोल्हापूर जिल्ह्यातील नेर्ले नावाच्या गावात एका शेतकरी कुटुंबात झाला.

 * त्यांनी रायगड जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी आणि मुंबई उपनगर जिल्ह्याचे जिल्हाधिकारी म्हणूनही काम केले आहे.

 * त्यांना साहित्य अकादमी पुरस्कार, इंदिरा गोस्वामी साहित्य राष्ट्रीय पुरस्कार आणि इतर अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे.

 * अलीकडेच, त्यांची ९९ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी निवड झाली आहे. हे संमेलन साताऱ्यात होणार आहे.

 * त्यांनी काही नाटकांचे आणि चित्रपटांचे लेखनही केले आहे.


सुभद्रा कुमारी चौहान

                                            


            *सुभद्रा कुमारी चौहान*   

     *जन्म : 16 अगस्त 1904*

[जन्म भूमि निहालपुर, इलाहाबाद, उत्तर प्रदेश]

     *मृत्यु : 15 फरवरी 1948*

[मृत्यु स्थान सड़क दुर्घटना (नागपुर - जबलपुर के मध्य)]

पिता- ठाकुर रामनाथ सिंह

पति : ठाकुर लक्ष्मण सिंह

संतान : सुधा चौहान, अजय चौहान, विजय चौहान, अशोक चौहानत और ममता चौहान

कर्म भूमि : भारत

कर्म-क्षेत्र : लेखक

मुख्य रचनाएँ : 'मुकुल', 'झाँसी की रानी', बिखरे मोती आदि।

विषय : सामाजिक, देशप्रेम

भाषा : हिन्दी

पुरस्कार-उपाधि : सेकसरिया पुरस्कार

प्रसिद्धि : स्वतंत्रता सेनानी, कवयित्री, कहानीकार

विशेष योगदान : राष्ट्रीय स्वतंत्रता संग्राम में सक्रिय भूमिका निभाते हुए, उस आनन्द और जोश में सुभद्रा जी ने जो कविताएँ लिखीं, वे उस आन्दोलन में स्त्रियों में एक नयी प्रेरणा भर देती हैं।

नागरिकता : भारतीय

अन्य जानकारी : भारतीय तटरक्षक सेना ने 28 अप्रॅल, 2006 को सुभद्रा कुमारी चौहान को सम्मानित करते हुए नवीन नियुक्त तटरक्षक जहाज़ को उन का नाम दिया है

✍️ *सुभद्रा कुमारी चौहान की रचनाएँ*

कोयल -सुभद्रा कुमारी चौहान

आराधना -सुभद्रा कुमारी चौहान

उल्लास -सुभद्रा कुमारी चौहान

अनोखा दान -सुभद्रा कुमारी चौहान

उपेक्षा -सुभद्रा कुमारी चौहान

कलह-कारण -सुभद्रा कुमारी चौहान

इसका रोना -सुभद्रा कुमारी चौहान

चलते समय -सुभद्रा कुमारी चौहान

चिंता -सुभद्रा कुमारी चौहान

जीवन-फूल -सुभद्रा कुमारी चौहान

खिलौनेवाला -सुभद्रा कुमारी चौहान

तुम -सुभद्रा कुमारी चौहान

झांसी की रानी -सुभद्रा कुमारी चौहान

झाँसी की रानी की समाधि पर -सुभद्रा कुमारी चौहान

ठुकरा दो या प्यार करो -सुभद्रा कुमारी चौहान

झिलमिल तारे -सुभद्रा कुमारी चौहान

परिचय -सुभद्रा कुमारी चौहान

पानी और धूप -सुभद्रा कुमारी चौहान

पूछो -सुभद्रा कुमारी चौहान

नीम -सुभद्रा कुमारी चौहान

प्रथम दर्शन -सुभद्रा कुमारी चौहान

प्रभु तुम मेरे मन की जानो -सुभद्रा कुमारी चौहान

प्रतीक्षा -सुभद्रा कुमारी चौहान

प्रियतम से -सुभद्रा कुमारी चौहान

फूल के प्रति -सुभद्रा कुमारी चौहान

मेरी टेक -सुभद्रा कुमारी चौहान

भ्रम -सुभद्रा कुमारी चौहान

मुरझाया फूल -सुभद्रा कुमारी चौहान

मेरा गीत -सुभद्रा कुमारी चौहान

मेरे पथिक -सुभद्रा कुमारी चौहान

बिदाई -सुभद्रा कुमारी चौहान

विजयी मयूर -सुभद्रा कुमारी चौहान

मेरा जीवन -सुभद्रा कुमारी चौहान

मेरा नया बचपन -सुभद्रा कुमारी चौहान

विदा -सुभद्रा कुमारी चौहान

मधुमय प्याली -सुभद्रा कुमारी चौहान

यह कदम्ब का पेड़ -सुभद्रा कुमारी चौहान

यह कदम्ब का पेड़-2 -सुभद्रा कुमारी चौहान

वीरों का हो कैसा वसन्त -सुभद्रा कुमारी चौहान

वेदना -सुभद्रा कुमारी चौहान

साध -सुभद्रा कुमारी चौहान

स्वदेश के प्रति -सुभद्रा कुमारी चौहान

समर्पण -सुभद्रा कुमारी चौहान

व्याकुल चाह -सुभद्रा कुमारी चौहान

जलियाँवाला बाग में बसंत -सुभद्रा कुमारी चौहान

सुभद्रा कुमारी चौहान  जन्म: 16 अगस्त, 1904; मृत्यु: 15 फरवरी, 1948) हिन्दी की सुप्रसिद्ध कवयित्री और लेखिका थीं। उनके दो कविता संग्रह तथा तीन कथा संग्रह प्रकाशित हुए, पर उनकी प्रसिद्धि 'झाँसी की रानी' कविता के कारण है। सुभद्रा जी राष्ट्रीय चेतना की एक सजग कवयित्री रहीं, किन्तु उन्होंने स्वाधीनता संग्राम में अनेक बार जेल यातनाएँ सहने के पश्चात् अपनी अनुभूतियों को कहानी में भी व्यक्त किया। वातावरण चित्रण-प्रधान शैली की भाषा सरल तथा काव्यात्मक है, इस कारण उनकी रचना की सादगी हृदयग्राही है।


'चमक उठी सन् सत्तावन में

वह तलवार पुरानी थी

बुंदेले हरबोलों के मुँह

हमने सुनी कहानी थी

ख़ूब लड़ी मरदानी वह तो

झाँसी वाली रानी थी।


वीर रस से ओत प्रोत इन पंक्तियों की रचयिता सुभद्रा कुमारी चौहान को 'राष्ट्रीय वसंत की प्रथम कोकिला' का विरुद दिया गया था। यह वह कविता है जो जन-जन का कंठहार बनी। कविता में भाषा का ऐसा ऋजु प्रवाह मिलता है कि वह बालकों-किशोरों को सहज ही कंठस्थ हो जाती हैं। कथनी-करनी की समानता सुभद्रा जी के व्यक्तित्व का प्रमुख अंग है। इनकी रचनाएँ सुनकर मरणासन्न व्यक्ति भी ऊर्जा से भर सकता है। ऐसा नहीं कि कविता केवल सामान्य जन के लिए ग्राह्य है, यदि काव्य-रसिक उसमें काव्यत्व खोजना चाहें तो वह भी है -


हुई वीरता की वैभव के साथ सगाई झाँसी में।


लक्ष्मीबाई की वीरता का राजमहलों की समृद्धि में आना जैसा एक मणिकांचन योग था, कदाचित उसके लिए 'वीरता और वैभव की सगाई' से उपयुक्त प्रयोग दूसरा नहीं हो सकता था। स्वतंत्रता संग्राम के समय के जो अगणित कविताएँ लिखी गईं, उनमें इस कविता और माखनलाल चतुर्वेदी 'एक भारतीय आत्मा' की पुष्प की अभिलाषा का अनुपम स्थान है। सुभद्रा जी का नाम मैथिलीशरण गुप्त, माखनलाल चतुर्वेदी, बालकृष्ण शर्मा नवीन की यशस्वी परम्परा में आदर के साथ लिया जाता है। वह बीसवीं शताब्दी की सर्वाधिक यशस्वी और प्रसिद्ध कवयित्रियों में अग्रणी हैं।


🙋🏻‍♀️ *जीवन परिचय*

सुभद्रा कुमारी चौहान का जन्म नागपंचमी के दिन 16 अगस्त 1904 को इलाहाबाद के पास निहालपुर गाँव में हुआ था। उनके पिता का नाम 'ठाकुर रामनाथ सिंह' था। सुभद्रा कुमारी की काव्य प्रतिभा बचपन से ही सामने आ गई थी। आपका विद्यार्थी जीवन प्रयाग में ही बीता। 'क्रास्थवेट गर्ल्स कॉलेज' में आपने शिक्षा प्राप्त की। 1913 में नौ वर्ष की आयु में सुभद्रा की पहली कविता प्रयाग से निकलने वाली पत्रिका 'मर्यादा' में प्रकाशित हुई थी। यह कविता 'सुभद्राकुँवरि' के नाम से छपी। यह कविता ‘नीम’ के पेड़ पर लिखी गई थी। सुभद्रा चंचल और कुशाग्र बुद्धि थी। पढ़ाई में प्रथम आने पर उसको इनाम मिलता था। सुभद्रा अत्यंत शीघ्र कविता लिख डालती थी, मानो उनको कोई प्रयास ही न करना पड़ता हो। स्कूल के काम की कविताएँ तो वह साधारणतया घर से आते-जाते तांगे में लिख लेती थी। इसी कविता की रचना करने के कारण से स्कूल में उसकी बड़ी प्रसिद्धि थी।


💁🏻‍♀️ *बचपन*

सुभद्रा और महादेवी वर्मा दोनों बचपन की सहेलियाँ थीं। दोनों ने एक-दूसरे की कीर्ति से सुख पाया। सुभद्रा की पढ़ाई नवीं कक्षा के बाद छूट गई। शिक्षा समाप्त करने के बाद नवलपुर के सुप्रसिद्ध 'ठाकुर लक्ष्मण सिंह' के साथ आपका विवाह हो गया।बाल्यकाल से ही साहित्य में रुचि थी। प्रथम काव्य रचना आपने 15 वर्ष की आयु में ही लिखी थी। सुभद्रा कुमारी का स्वभाव बचपन से ही दबंग, बहादुर व विद्रोही था। वह बचपन से ही अशिक्षा, अंधविश्वास, जाति आदि रूढ़ियों के विरुद्ध लडीं।


👫 *विवाह*

1919 ई. में उनका विवाह 'ठाकुर लक्ष्मण सिंह' से हुआ, विवाह के पश्चात् वे जबलपुर में रहने लगीं। सुभद्राकुमारी चौहान अपने नाटककार पति लक्ष्मणसिंह के साथ शादी के डेढ़ वर्ष के होते ही सत्याग्रह में शामिल हो गईं और उन्होंने जेलों में ही जीवन के अनेक महत्त्वपूर्ण वर्ष गुज़ारे। गृहस्थी और नन्हे-नन्हे बच्चों का जीवन सँवारते हुए उन्होंने समाज और राजनीति की सेवा की। देश के लिए कर्तव्य और समाज की ज़िम्मेदारी सँभालते हुए उन्होंने व्यक्तिगत स्वार्थ की बलि चढ़ा दी-


न होने दूँगी अत्याचार, चलो मैं हो जाऊँ बलिदान।


सुभद्रा जी ने बहुत पहले अपनी कविताओं में भारतीय संस्कृति के प्राणतत्वों, धर्मनिरपेक्ष समाज का निर्माण और सांप्रदायिक सद्भाव का वातावरण बनाने के प्रयत्नों को रेखांकित कर दिया था-


मेरा मंदिर, मेरी मस्जिद, काबा-काशी यह मेरी

पूजा-पाठ, ध्यान जप-तप है घट-घट वासी यह मेरी।

कृष्णचंद्र की क्रीड़ाओं को, अपने आँगन में देखो।

कौशल्या के मातृमोद को, अपने ही मन में लेखो।

प्रभु ईसा की क्षमाशीलता, नबी मुहम्मद का विश्वास

जीव दया जिन पर गौतम की, आओ देखो इसके पास।


जबलपुर से माखनलाल चतुर्वेदी 'कर्मवीर' पत्र निकालते थे। उसमें लक्ष्मण सिंह को नौकरी मिल गईं। सुभद्रा भी उनके साथ जबलपुर आ गईं। सुभद्रा जी सास के अनुशासन में रहकर सुघड़ गृहिणी बनकर संतुष्ट नहीं थीं। उनके भीतर जो तेज था, काम करने का उत्साह था, कुछ नया करने की जो लगन थी, उसके लिए घर की सीमा बहुत छोटी थी। सुभद्रा जी में लिखने की प्रतिभा थी और अब पति के रुप में उन्हें ऐसा व्यक्ति मिला था जिसने उनकी प्रतिभा को पनपने के लिए उचित वातावरण देने का प्रयत्न किया।


🇮🇳  *स्वतंत्रता में योगदान*

1920-21 में सुभद्रा और लक्ष्मण सिंह अखिल भारतीय कांग्रेस कमेटी के सदस्य थे। उन्होंने नागपुर कांग्रेस अधिवेशन में भाग लिया और घर-घर में कांग्रेस का संदेश पहुँचाया। त्याग और सादगी में सुभद्रा जी सफ़ेद खादी की बिना किनारी धोती पहनती थीं। गहनों और कपड़ों का बहुत शौक़ होते हुए भी वह चूड़ी और बिंदी का प्रयोग नहीं करती थी। उन को सादा वेशभूषा में देख कर बापू ने सुभद्रा जी से पूछ ही लिया, 'बेन! तुम्हारा ब्याह हो गया है?' सुभद्रा ने कहा, 'हाँ!' और फिर उत्साह से बताया कि मेरे पति भी मेरे साथ आए हैं। इसको सुनकर बा और बापू जहाँ आश्वस्त हुए वहाँ कुछ नाराज़ भी हुए। बापू ने सुभद्रा को डाँटा, 'तुम्हारे माथे पर सिन्दूर क्यों नहीं है और तुमने चूड़ियाँ क्यों नहीं पहनीं? जाओ, कल किनारे वाली साड़ी पहनकर आना।' सुभद्रा जी के सहज स्नेही मन और निश्छल स्वभाव का जादू सभी पर चलता था। उनका जीवन प्रेम से युक्त था और निरंतर निर्मल प्यार बाँटकर भी ख़ाली नहीं होता था।

1922 का जबलपुर का 'झंडा सत्याग्रह' देश का पहला सत्याग्रह था और सुभद्रा जी की पहली महिला सत्याग्रही थीं। रोज़-रोज़ सभाएँ होती थीं और जिनमें सुभद्रा भी बोलती थीं। 'टाइम्स ऑफ इंडिया' के संवाददाता ने अपनी एक रिपोर्ट में उनका उल्लेख लोकल सरोजिनी कहकर किया था। सुभद्रा जी में बड़े सहज ढंग से गंभीरता और चंचलता का अद्भुत संयोग था। वे जिस सहजता से देश की पहली स्त्री सत्याग्रही बनकर जेल जा सकती थीं, उसी तरह अपने घर में, बाल-बच्चों में और गृहस्थी के छोटे-मोटे कामों में भी रमी रह सकती थीं।

लक्ष्मणसिंह चौहान जैसे जीवनसाथी और माखनलाल चतुर्वेदी जैसा पथ-प्रदर्शक पाकर वह स्वतंत्रता के राष्ट्रीय आन्दोलन में बराबर सक्रिय भाग लेती रहीं। कई बार जेल भी गईं। काफ़ी दिनों तक मध्य प्रांत असेम्बली की कांग्रेस सदस्या रहीं और साहित्य एवं राजनीतिक जीवन में समान रूप से भाग लेकर अन्त तक देश की एक जागरूक नारी के रूप में अपना कर्तव्य निभाती रहीं। गांधी जी की असहयोग की पुकार को पूरा देश सुन रहा था। सुभद्रा ने भी स्कूल से बाहर आकर पूरे मन-प्राण से असहयोग आंदोलन में अपने को दो रूपों में झोंक दिया -


*देश - सेविका के रूप में*

*देशभक्त कवि के रूप में।*👇

‘जलियांवाला बाग,’ 1917 के नृशंस हत्याकांड से उनके मन पर गहरा आघात लगा। उन्होंने तीन आग्नेय कविताएँ लिखीं। ‘जलियाँवाले बाग़ में वसंत’ में उन्होंने लिखा-


परिमलहीन पराग दाग़-सा बना पड़ा है

हा! यह प्यारा बाग़ ख़ून से सना पड़ा है।

आओ प्रिय ऋतुराज! किंतु धीरे से आना

यह है शोक स्थान यहाँ मत शोर मचाना।

कोमल बालक मरे यहाँ गोली खा-खाकर

कलियाँ उनके लिए गिराना थोड़ी लाकर।


सन 1920 में जब चारों ओर गांधी जी के नेतृत्व की धूम थी, तो उनके आह्वान पर दोनों पति-पत्नि स्वतंत्रता आन्दोलन में सक्रिय भाग लेने के लिए कटिबद्ध हो गए। उनकी कविताई इसीलिए आज़ादी की आग से ज्वालामयी बन गई है।


✍️ *रचनाएँ*

उन्होंने लगभग 88 कविताओं और 46 कहानियों की रचना की। किसी कवि की कोई कविता इतनी अधिक लोकप्रिय हो जाती है कि शेष कविताई प्रायः गौण होकर रह जाती है। बच्चन की 'मधुशाला' और सुभद्रा जी की इस कविता के समय यही हुआ। यदि केवल लोकप्रियता की दृष्टि से ही विस्तार करें तो उनकी कविता पुस्तक 'मुकुल' 1930 के छह संस्करण उनके जीवन काल में ही हो जाना कोई सामान्य बात नहीं है। इनका पहला काव्य-संग्रह 'मुकुल' 1930 में प्रकाशित हुआ। इनकी चुनी हुई कविताएँ 'त्रिधारा' में प्रकाशित हुई हैं। 'झाँसी की रानी' इनकी बहुचर्चित रचना है। राष्ट्रीय आंदोलन में सक्रिय भागीदारी और जेल यात्रा के बाद भी उनके तीन कहानी संग्रह प्रकाशित हुए-


'बिखरे मोती (1932)

उन्मादिनी (1934)

सीधे-सादे चित्र (1947)


इन कथा संग्रहों में कुल 38 कहानियाँ (क्रमशः पंद्रह, नौ और चौदह)। सुभद्रा जी की समकालीन स्त्री-कथाकारों की संख्या अधिक नहीं थीं।


🧕🏻 *स्त्रियों की प्रेरणा*

राष्ट्रीय स्वतंत्रता संग्राम में सक्रिय भूमिका निभाते हुए, उस आनन्द और जोश में सुभद्रा जी ने जो कविताएँ लिखीं, वे उस आन्दोलन में एक नयी प्रेरणा भर देती हैं। स्त्रियों को सम्बोधन करती यह कविता देखिए--


"सबल पुरुष यदि भीरु बनें, तो हमको दे वरदान सखी।

अबलाएँ उठ पड़ें देश में, करें युद्ध घमासान सखी।

पंद्रह कोटि असहयोगिनियाँ, दहला दें ब्रह्मांड सखी।

भारत लक्ष्मी लौटाने को , रच दें लंका काण्ड सखी।।"


असहयोग आन्दोलन के लिए यह आह्वान इस शैली में तब हुआ है, जब स्त्री सशक्तीकरण का ऐसा अधिक प्रभाव नहीं था।


1922 का जबलपुर का 'झंडा सत्याग्रह' देश का पहला सत्याग्रह था और सुभद्रा जी की पहली महिला सत्याग्रही थीं। रोज़-रोज़ सभाएँ होती थीं और जिनमें सुभद्रा भी बोलती थीं। 'टाइम्स ऑफ इंडिया' के संवाददाता ने अपनी एक रिपोर्ट में उनका उल्लेख लोकल सरोजिनी कहकर किया था। 

🇮🇳 *देशप्रेम*

वीरों का कैसा हो वसन्त' उनकी एक ओर प्रसिद्ध देश-प्रेम की कविता है, जिसकी शब्द-रचना, लय और भाव-गर्भिता अनोखी थी। 'स्वदेश के प्रति', 'विजयादशमी', 'विदाई', 'सेनानी का स्वागत', 'झाँसी की रानी की सधि मापर', 'जलियाँ वाले बाग़ में बसन्त' आदि श्रेष्ठ कवित्व से भरी उनकी अन्य सशक्त कविताएँ हैं।


🌀 *राष्ट्रभाषा प्रेम*

'राष्ट्रभाषा' के प्रति भी उनका गहरा सरोकार है, जिसकी सजग अभिव्यक्ति 'मातृ मन्दिर में', नामक कविता में हुई है, यह उनकी राष्ट्रभाषा के उत्कर्ष के लिए चिन्ता है -


'उस हिन्दू जन की गरविनी

हिन्दी प्यारी हिन्दी का

प्यारे भारतवर्ष कृष्ण की

उस प्यारी कालिन्दी का

है उसका ही समारोह यह

उसका ही उत्सव प्यारा

मैं आश्चर्य भरी आंखों से

देख रही हूँ यह सारा

जिस प्रकार कंगाल बालिका

अपनी माँ धनहीता को

टुकड़ों की मोहताज़ आज तक

दुखिनी की उस दीना को"


💖 *काव्य में प्रेमानुभुति*

सुभद्राकुमारी चौहान नारी के रूप में ही रहकर साधारण नारियों की आकांक्षाओं और भावों को व्यक्त करती हैं। बहन, माता, पत्नी के साथ-साथ एक सच्ची देश सेविका के भाव उन्होंने व्यक्त किए हैं। उनकी शैली में वही सरलता है, वही अकृत्रिमता और स्पष्टता है जो उनके जीवन में है। 

- गजानन माधव मुक्तिबोध

तरल जीवनानुभुतियों से उपजी सुभद्रा कुमारी चौहान कि कविता का प्रेम दूसरा आधार-स्तम्भ है। यह प्रेम द्विमुखी है। शैशव - बचपन से प्रेम और दूसरा दाम्पत्य प्रेम, 'तीसरे' की उपस्थिति का यहाँ पर सवाल ही नहीं है।


👦🏻 *बचपन से प्रेम*

शैशव से प्रेम पर जितनी सुन्दर कविताएँ उन्होंने लिखी हैं, भक्तिकाल के बाद वे अतुलनीय हैं। निर्दोष और अल्हड़ बचपन को जिस प्रकार स्मृति में बसाकर उन्होंने मधुरता से अभिव्यक्त किया है, वे कभी पुरानी न पड़ने वाली कविता है। उदाहरणार्थ -


"बार-बार आती है मुझको

मधुर याद बचपन तेरी",

"आ जा बचपन, एक बार फिर

 दे दो अपनी निर्मल शान्ति

व्याकुल व्यथा मिटाने वाली

वह अपनी प्राकृत विश्रांति।"


अपनी संतति में मनुष्य किस प्रकार 'मेरा नया बचपन कविता' कविता में मार्मिक अभिव्यक्ति पाता है-


"मैं बचपन को बुला रही थी

बोल उठी बिटिया मेरी

नंदन वन सी फूल उठी

यह छोटी-सी कुटिया मेरी।।"


शैशव सम्बन्धी इन कविताओं की एक और बहुत बड़ी विशेषता है, कि ये 'बिटिया प्रधान' कविताएँ हैं - कन्या भ्रूण-हत्या की बात तो हम आज ज़ोर-शोर से कर रहे हैं, किन्तु बहुत ही चुपचाप, बिना मुखरता के, सुभद्रा इस विचार को सहजता से व्यक्त करती हैं। यहाँ 'अगले जनम मोहे बिटिया न कीजो' का भाव नहीं, अपितु संसार का समस्त सुख बेटी में देखा गया है। 'बालिका का परिचय' बिटिया के महत्व को इस प्रकार प्रस्थापित करती है-


"दीपशिखा है अंधकार की

घनी घटा की उजियाली

ऊषा है यह कमल-भृंग की

है पतझड़ की हरियाली।"


कहा जाता है कि उन्होंने अपनी पुत्री का कन्यादान करने से मना कर दिया कि 'कन्या कोई वस्तु नहीं कि उसका दान कर दिया जाए।' स्त्री-स्वतंत्र्य का कितना बड़ा पग था वह।


👫 *दाम्पत्य प्रेम*

प्रेम की कविताओं में जीवन-साथी के प्रति अटूट प्रेम, निष्ठा एवं रागात्मकता के दर्शन होते हैं- 'प्रियतम से', 'चिन्ता', 'मनुहार राधे।', 'आहत की अभिलाषा', 'प्रेम श्रृखला', 'अपराधी है कौन', 'दण्ड का भागी बनता कौन', आदि उनकी बहुत सुन्दर प्रेम कविताएँ हैं। दाम्पत्य की रूठने और मनुहार करती 'प्रियतम से' कविता का यह अंश देखिए-


"ज़रा-ज़रा सी बातों पर

मत रूको मेरे अभिमानी

लो प्रसन्न हो जाओ

ग़लती मैंने अपनी सब मानी

मैं भूलों की भरी पिटारी

और दया के तुम आगार

सदा दिखाई दो तुम हँसते

चाहे मुझसे करो न प्यार।"

अपने और प्रिय और बीच किसी 'तीसरे' की उपस्थिति उनके लिए पूर्ण असहनीय है। 'मानिनि राध', कविता में व्यक्त यह आक्रोश पूरे साहित्य में विरल है-

"ख़ूनी भाव उठें उसके प्रति

जो हों प्रिय का प्यारा

उसके लिए हृदय यह मेरा

बन जाता हत्यारा।"

दाम्पत्य की विषम, विर्तुल और गोपन स्थितियों की जिस अकुंठ भाव से अभिव्यक्ति सुभद्रा कुमारी चौहान ने की है, वह बड़ी मार्मिक बन पड़ी है-

"यह मर्म-कथा अपनी ही है

औरों की नहीं सुनाऊँगी

तुम रूठो सौ-सौ बार तुम्हें

पैरों पड़ सदा मनाऊँगी

बस, बहुत हो चुका, क्षमा करो

अवसाद हटा दो अब मेरा

खो दिया जिसे मद जिसे मद में मैंने

लाओ, दे दो वह सब मेरा।"


⚜️ *भक्ति भावना*

उनका भक्ति-भाव भी प्रबल है। पूर्ण मन से प्रभु के सम्मुख सर्वात्म समर्पण की इससे सुन्दर, सहज अभिव्यक्ति नहीं की जा सकती-


"देव! तुम्हारे कई उपासक

कई ढंग से आते

में बहुमूल्य भेंट व

कई रंग की लाते हैं।"


🌎 *प्रकृति प्रेम*

प्रकृति से भी सुभद्रा कुमारी चौहान के कवि का गहन अनुराग रहा है--'नीम', 'फूल के प्रति', 'मुरझाया फूल' आदि में उन्होंने प्रकृति का चित्रण बड़े सहज भाव से किया है। इस प्रकार सुभद्रा कुमारी चौहान की कविता का फ़लक अत्यन्त व्यापक है, किंतु फिर भी.........खूब लड़ी मर्दानी, वह तो झाँसी वाली रानी थी, उनकी अक्षय कीर्ति का ऐसा स्तम्भ है जिस पर काल की बात अपना कोई प्रभाव नहीं छोड़ पायेगी, यह कविता जन-जन का हृदयहार बनी ही रहेगी।


👩🏻‍🦰 *बाल कविताएँ*

सुभद्रा जी ने मातृत्व से प्रेरित होकर बहुत सुंदर बाल कविताएँ भी लिखी हैं। यह कविताएँ भी उनकी राष्ट्रीय भावनाओं से ओत प्रोत हैं। 'सभा का खेल' नामक कविता में, खेल-खेल में राष्ट्रीय भाव जगाने का प्रयास इस प्रकार किया है -


🔆 *सभा-सभा का खेल*                               आज हम खेलेंगे,

जीजी आओ मैं गांधी जी, छोटे नेहरु, तुम सरोजिनी बन जाओ।

मेरा तो सब काम लंगोटी गमछे से चल जाएगा,

छोटे भी खद्दर का कुर्ता पेटी से ले आएगा।

मोहन, लल्ली पुलिस बनेंगे,

हम भाषण करने वाले वे लाठियाँ चलाने वाले,

हम घायल मरने वाले।


इस कविता में बच्चों के खेल, गांधी जी का संदेश, नेहरु जी के मन में गांधी जी के प्रति भक्ति, सरोजिनी नायडू की सांप्रदायिक एकता संबंधी विचारधारा को बड़ी खूबी से व्यक्त किया गया है। असहयोग आंदोलन के वातावरण में पले-बढे़ बच्चों के लिए ऐसे खेल स्वाभाविक थे। प्रसिद्ध हिन्दी कवि गजानन माधव मुक्तिबोध ने सुभद्रा जी के राष्ट्रीय काव्य को हिन्दी में बेजोड़ माना है- कुछ विशेष अर्थों में सुभद्रा जी का राष्ट्रीय काव्य हिन्दी में बेजोड़ है। क्योंकि उन्होंने उस राष्ट्रीय आदर्श को जीवन में समाया हुआ देखा है, उसकी प्रवृत्ति अपने अंतःकरण में पाई है, अतः वह अपने समस्त जीवन-संबंधों को उसी प्रवृत्ति की प्रधानता पर आश्रित कर देती हैं, उन जीवन संबंधों को उस प्रवृत्ति के प्रकाश में चमका देती हैं।… सुभद्राकुमारी चौहान नारी के रूप में ही रहकर साधारण नारियों की आकांक्षाओं और भावों को व्यक्त करती हैं। बहन, माता, पत्नी के साथ-साथ एक सच्ची देश सेविका के भाव उन्होंने व्यक्त किए हैं। उनकी शैली में वही सरलता है, वही अकृत्रिमता और स्पष्टता है जो उनके जीवन में है। उनमें एक ओर जहाँ नारी-सुलभ गुणों का उत्कर्ष है, वहाँ वह स्वदेश प्रेम और देशाभिमान भी है जो एक क्षत्रिय नारी में होना चाहिए।


⚜️ *नारी समाज का विश्वास*

सुभद्रा जी की बेटी सुधा चौहान का विवाह प्रसिद्ध साहित्यकार प्रेमचंद के पुत्र अमृतराय से हुआ था जो स्वयं अच्छे लेखक थे। सुधा ने उनकी जीवनी लिखी- मिला तेज से तेज। सुभद्रा जी का पूरा जीवन सक्रिय राजनीति में बीता। वह नगर की सबसे पुरानी कार्यकर्ती थीं। 1930 - 31 और 1941 - 42 में जबलपुर की आम सभाओं में स्त्रियाँ बहुत बड़ी संख्या में एकत्र होती थीं जो एक नया ही अनुभव था। स्त्रियों की इस जागृति के पीछे सुभद्रा जी थीं जो उनकी तैयार की गई टोली के अनवरत प्रयास का फल था। सन् 1920 से ही वे सभाओं में पर्दे का विरोध, रूढ़ियों के विरोध, छुआछूत हटाने के पक्ष में और स्त्री-शिक्षा के प्रचार के लिए बोलती रही थीं। उन सबसे बहुत-सी बातों में अलग होकर भी वह उन्हीं में से एक थीं। उनमें भारतीय नारी की सहज शील और मर्यादा थी, इस कारण उन्हें नारी समाज का पूरा विश्वास प्राप्त था। विचारों की दृढ़ता के साथ-साथ उनके स्वभाव और व्यवहार में एक लचीलापन था, जिससे भिन्न विचारों और रहन-सहन वालों के दिल में भी उन्होंने घर बना लिया था।


✍️ *कहानी लेखन*

सुभद्रा जी ने कहानी लिखना आरंभ किया क्योंकि उस समय संपादक कविताओं पर पारिश्रमिक नहीं देते थे। संपादक चाहते थे कि वह गद्य रचना करें और उसके लिए पारिश्रमिक भी देते थे। समाज की अनीतियों से जुड़ी जिस वेदना को वह अभिव्यक्त करना चाहती थीं, उसकी अभिव्यक्ति का एक मात्र माध्यम गद्य ही हो सकता था। अतः सुभद्रा जी ने कहानियाँ लिखीं। उनकी कहानियों में देश-प्रेम के साथ-साथ समाज की विद्रूपता, अपने को प्रतिष्ठित करने के लिए संघर्षरत नारी की पीड़ा और विद्रोह का स्वर देखने को मिलता है। एक ही वर्ष में उन्होंने एक कहानी संग्रह 'बिखरे मोती' बना डाला। 'बिखरे मोती' संग्रह को छपवाने के लिए वह इलाहाबाद गईं। इस बार भी सेकसरिया पुरस्कार उन्हें ही मिला- कहानी संग्रह 'बिखरे मोती' के लिए। उनकी अधिकांश कहानियाँ सत्य घटना पर आधारित हैं। देश-प्रेम के साथ-साथ उनमें ग़रीबों के लिए सच्ची सहानुभूति दिखती है।


✍️ *अंतिम रचना*

उनकी मृत्यु पर माखनलाल चतुर्वेदी ने लिखा कि सुभद्रा जी का आज चल बसना प्रकृति के पृष्ठ पर ऐसा लगता है मानो नर्मदा की धारा के बिना तट के पुण्य तीर्थों के सारे घाट अपना अर्थ और उपयोग खो बैठे हों। 

मैं अछूत हूँ, मंदिर में आने का मुझको अधिकार नहीं है।

किंतु देवता यह न समझना, तुम पर मेरा प्यार नहीं है॥

प्यार असीम, अमिट है, फिर भी पास तुम्हारे आ न सकूँगी।

यह अपनी छोटी सी पूजा, चरणों तक पहुँचा न सकूँगी॥

इसीलिए इस अंधकार में, मैं छिपती-छिपती आई हूँ।

तेरे चरणों में खो जाऊँ, इतना व्याकुल मन लाई हूँ॥

तुम देखो पहिचान सको तो तुम मेरे मन को पहिचानो।

जग न भले ही समझे, मेरे प्रभु! मेमन की जानो॥


यह कविता कवयित्री की अंतिम रचना है।

🪔  *दु:खद निधन*

14 फरवरी को उन्हें नागपुर में शिक्षा विभाग की मीटिंग में भाग लेने जाना था। डॉक्टर ने उन्हें रेल से न जाकर कार से जाने की सलाह दी। 15 फरवरी 1948 को दोपहर के समय वे जबलपुर के लिए वापस लौट रहीं थीं। उनका पुत्र कार चला रहा था। सुभद्रा ने देखा कि बीच सड़क पर तीन-चार मुर्गी के बच्चे आ गये थे। उन्होंने अचकचाकर पुत्र से मुर्गी के बच्चों को बचाने के लिए कहा। एकदम तेज़ी से काटने के कारण कार सड़क किनारे के पेड़ से टकरा गई। सुभद्रा जी ने ‘बेटा’ कहा और वह बेहोश हो गई। अस्पताल के सिविल सर्जन ने उन्हें मृत घोषित किया। उनका चेहरा शांत और निर्विकार था मानों गहरी नींद सो गई हों। 16 अगस्त 1904 को जन्मी सुभद्रा कुमारी चौहान का देहांत 15 फरवरी 1948 को 44 वर्ष की आयु में ही हो गया। एक संभावनापूर्ण जीवन का अंत हो गया।


उनकी मृत्यु पर माखनलाल चतुर्वेदी ने लिखा कि सुभद्रा जी का आज चल बसना प्रकृति के पृष्ठ पर ऐसा लगता है मानो नर्मदा की धारा के बिना तट के पुण्य तीर्थों के सारे घाट अपना अर्थ और उपयोग खो बैठे हों। सुभद्रा जी का जाना ऐसा मालूम होता है मानो ‘झाँसी वाली रानी’ की गायिका, झाँसी की रानी से कहने गई हो कि लो, फिरंगी खदेड़ दिया गया और मातृभूमि आज़ाद हो गई। सुभद्रा जी का जाना ऐसा लगता है मानो अपने मातृत्व के दुग्ध, स्वर और आँसुओं से उन्होंने अपने नन्हे पुत्र को कठोर उत्तरदायित्व सौंपा हो। प्रभु करे, सुभद्रा जी को अपनी प्रेरणा से हमारे बीच अमर करके रखने का बल इस पीढ़ी में हो।


🎖️ *सम्मान और पुरस्कार*

इन्हें 'मुकुल' तथा 'बिखरे मोती' पर अलग-अलग सेकसरिया पुरस्कार मिले।

भारतीय तटरक्षक सेना ने 28 अप्रॅल 2006 को सुभद्रा कुमारी चौहान को सम्मानित करते हुए नवीन नियुक्त तटरक्षक जहाज़ को उन का नाम दिया है।

भारतीय डाक तार विभाग ने 6 अगस्त 1976 को सुभद्रा कुमारी चौहान के सम्मान में 25 पैसे का एक डाक-टिकट जारी किया था।

जबलपुर के निवासियों ने चंदा इकट्ठा करके नगरपालिका प्रांगण में सुभद्रा जी की आदमकद प्रतिमा लगवाई जिसका अनावरण 27 नवंबर 1949 को कवयित्री और उनकी बचपन की सहेली महादेवी वर्मा ने किया। प्रतिमा अनावरण के समय भदन्त आनन्द कौसल्यायन, हरिवंशराय बच्चन जी, डॉ. रामकुमार वर्मा और इलाचंद्र जोशी भी उपस्थित थे। महादेवी जी ने इस अवसर पर कहा, नदियों का कोई स्मारक नहीं होता। दीपक की लौ को सोने से मढ़ दीजिए पर इससे क्या होगा? हम सुभद्रा के संदेश को दूर-दूर तर फैलाएँ और आचरण में उसके महत्व को मानें- यही असल स्मारक है।

           

      

अरण्यऋषी मारुती चितमपल्ली

 मारुती चितमपल्ली (Maruti Chitampalli) हे एक प्रसिद्ध भारतीय निसर्गवादी, वन्यजीव संरक्षक आणि मराठी लेखक होते. त्यांना "अरण्यऋषी" (वन ऋषी) म्हणूनही ओळखले जात होते. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वने, वन्यजीव आणि निसर्गाच्या अभ्यासात आणि लेखनात घालवले.

त्यांच्याबद्दल काही महत्त्वाच्या गोष्टी:
 * जन्म: ५ नोव्हेंबर १९३२ रोजी सोलापूर, महाराष्ट्र येथे झाला.
 * निधन: १८ जून २०२५ रोजी सोलापूर येथे, वयाच्या ९२ व्या वर्षी त्यांचे निधन झाले.
 * कार्यकाळ: त्यांनी महाराष्ट्र वन विभागात ३६ वर्षांहून अधिक काळ सेवा केली आणि उपमुख्य वनसंरक्षक पदावरून सेवानिवृत्त झाले. कर्नाळा पक्षी अभयारण्य, नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान, नागझिरा वन्यजीव अभयारण्य आणि मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प यांसारख्या अनेक वन्यजीव अभयारण्ये आणि राष्ट्रीय उद्यानांच्या विकासात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
 * लेखन: त्यांनी मराठी साहित्यात निसर्ग लेखनाला सुरुवात केली. त्यांचे लेखन पक्षी, वने, प्राणी आणि आदिवासी जीवनाच्या सजीव आणि काव्यात्मक वर्णनासाठी ओळखले जाते. त्यांनी सुमारे २५ पुस्तके लिहिली आहेत, ज्यात वन्यजीव, पक्षी आणि वनस्पतींवरील माहितीपर संकलनांचा समावेश आहे.
 * पुरस्कार आणि सन्मान:
   * २०२५ मध्ये साहित्य आणि पर्यावरण संरक्षणातील त्यांच्या आजीवन योगदानासाठी त्यांना पद्मश्रीने सन्मानित करण्यात आले.
   * २००६ मध्ये त्यांनी सोलापूर येथे आयोजित मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषवले.
   * २०१७ मध्ये त्यांना महाराष्ट्र सरकारकडून विंदा करंदीकर स्मृती जीवनगौरव पुरस्कार मिळाला.
 * भाषा ज्ञान: त्यांना १३ भाषांचे ज्ञान होते, आणि त्यांनी आदिवासी बोली आणि निसर्गाचे रहस्यमय जीवन मराठी वाचकांपर्यंत पोहोचवले.
त्यांची काही प्रमुख पुस्तके:
 * निळावंती
 * रानवाटा
 * चकवाचांदण - एक वनोपनिषद
 * रातवा
 * जंगलाचं देणं
 * पक्षीकोश
 * मृगपक्षीशास्त्र
 * सुवर्ण गरुड
 * नवेगावबांधचे दिवस
मारुती चितमपल्ली यांना महाराष्ट्रात निसर्ग आणि वन्यजीव समजून घेण्यास आणि त्यांचे कौतुक करण्यास अनेक पिढ्यांना प्रेरित करणारे "वन ऋषी" म्हणून स्मरणात ठेवले जाते.

*वामन कृष्ण तथा बापूसाहेब चोरघडे


    
*वामन कृष्ण तथा बापूसाहेब चोरघडे*                                        (स्वातंत्र्य सैनिक तथा साहित्यिक)                                       *जन्म : १६ जुलै १९१४*
              (नरखेड , जि. नागपूर)
           *मृत्यू : १ डिसेंबर १९९५*
             (धरमपेठ , नागपूर)                                                       धर्म : हिंदू
कार्यक्षेत्र : साहित्य
साहित्य प्रकार : कथा कादंबरी
विषय : मराठी
प्रसिद्ध साहित्यकृती : संपूर्ण चोरघडे
वडील : कृष्णराव देवराव चोरघडे
आई : गंगुबाई कृष्णराव चोरघडे
अपत्ये : सुषमा , श्रीकांत                                             वामन कृष्ण चोरघडे हे लघुकथालेखक होते. कथासंग्रहांशिवाय त्यांनी सुमारे ९२ ललितलेख, चरित्रे, प्रबंध, पाठ्यपुस्तके, इ. लिहिले किंवा त्यांत योगदान दिले.
     *परिचय*                                                                              वामन चोरघडे यांचा जन्म नागपूर जिल्ह्यातील नरखेड येथे झाला. त्यांच्या एकूण बारा भावंडांमधली चार जगली. सर्वात धाकटे म्हणजे बापू ऊर्फ वामन. त्यांच्या शिक्षणाची जबाबदारी मोठय़ा भावाने घेतली, आणि त्यांना काटोल गावातल्या एका प्राथमिक शाळेत घातले. पुढचे शिक्षण नागपुरातील पटवर्धन हायस्कूल या शाळेत, आणि पदवीपर्यंतचे शिक्षण मॉरिस कॉलेजात झाले.
            कॉलेजात असताना चोरघडे त्यांची पहिली लघुकथा कथा 'अम्मा' १९३२ साली प्रसिद्ध केली. त्यांच्या कथा वागीश्वरी, मौज, सत्यकथा या नियतकालिकांमधून प्रसिद्ध होत गेल्या.
            चोरघडे यांनी डॉ. वेणू साठे यांच्याशी विवाह केला. त्यांचे चिरंजीव श्रीकांत चोरघडे हे बालरोगतज्ज्ञ व बालमानसशास्त्रज्ञ आहेत.
            वामन चोरघडे यांनी मराठी साहित्य व अर्थशास्त्र यां विषयांत पदवी मिळवली होती. त्यांनी वर्ध्याच्या आणि नागपूरच्या जी.एस. वाणिज्य महाविद्यालयांत (गोविंदराम सेक्सरिया कॉलेज) अर्थशास्त्राचे अध्यापन केले.
ते दोन वर्षे महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक मंडळाचे अध्यक्ष होते.
महात्मा गांधींचे अनुयायी असलेल्या चोरघड्यांचा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात सक्रिय सहभाग होता.   
🇮🇳 *नोकऱ्या आणि स्वातंत्र्यलढा*
एम.ए. झाल्यावर वामन चोरघडे यांना वर्ध्याला शिक्षकाची नोकरी मिळाली. त्यावेळी त्यांनी गांधीजींच्या आवाहनाला साद देऊन स्वातंत्र्यसंग्रामात उडी घेतली. त्यांना दोन वेळा कारावास घडला. कारावासामध्ये दादा धर्माधिकारी, विनोबा भावे, काका कालेलकर, महादेवभाई देसाई अशा व्यक्तींचा परिचय झाला. तुरुंगात त्यांनी खादीचे व्रत घेतले व मृत्यूपर्यंत पाळले. चोरघडे हे नेहमी खादीचा कुडता, पायजमा अशा स्वतः धुतलेल्या स्वच्छ पांढऱ्या वेषातच असत.
                चोरघडेंना हे नियमित व्यायाम करीत असून त्यांची शरीरयष्टी मजबूत होती. त्यांचे उच्चार स्पष्ट होते. चोरघडे हे उत्तम वक्ते मानले जात. भारताला स्वातंत्र्य मिळण्याच्या सुमारास त्यांना बंदिवासातून मुक्ती मिळाली. त्यानंतर ते गांधी विचारांवर स्थापन झालेल्या वर्ध्याच्या गोविंदराम सक्सेरिया वाणिज्य महाविद्यालयात ते प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले, इ.स. १९४९ साली त्याच कॉलेजच्या नागपूर शाखेमध्ये उपप्राचार्य झाले आणि तिथूनच चोरघडे प्राचार्य म्हणून १९७४ साली निवृत्त झाले.
🎯 *समाजकार्य*
महाराष्ट्रातचे मंत्री रामकृष्ण पाटील यांनी चोरघड्यांना मानद अन्नपुरवठा अधिकारी हे पद दिले होते. पुढे काँगेसप्रणीत भारतसेवक समाजाच्या नागपूर शाखेची जबाबदारी त्यांनी सांभाळली.
त्यावेळी विविध शिक्षणसंस्थांमधील विद्यार्थ्यांच्या सहकार्याने चोरघडे यांनी श्रमसंस्कार पथक स्थापन केले होते. या विद्यार्थ्यांनी श्रमदानाने नागपूर विद्यापीठाच्या परिसरात ओपन एर थिएटर बांधून घेतले.
📖 *प्रकाशित साहित्य*
असे मित्र अशी मैत्री (बालसाहित्य)
ख्याल
चोरघडे यांची कथा (१९६९)
जडण घडण (आत्मचरित्र, १९८१)
देवाचे काम (बालसाहित्य)
पाथेय (१९५३)
प्रदीप (१९५४)
प्रस्थान
यौवन
वामन चोरघडे यांच्या निवडक कथा, भाग १ आणि २ (संपादक आशा बगे आणि डॉ. श्रीकांत चोरघडे)
संपूर्ण चोरघडे (१९६६)
साद
सुषमा (१९३६)
हवन
⚜️ *गौरव*
अध्यक्ष, मराठी साहित्य संमेलन, चंद्रपूर १९७९
अध्यक्ष विदर्भ साहित्य संघ
  
                                                                                                                        
         

श्रीपाद दामोदर सातवळेकर


*आज मराठी चित्रकार, संस्कृत पंडित, वेदांचे अभ्यासक-संशोधक विद्वान, वैदिक तत्त्वज्ञानाचे भाष्यकार व मराठी लेखक श्रीपाद दामोदर सातवळेकर 


जन्म. १९ सप्टेंबर १८६७ सावंतवाडी संस्थानातील कोलगाव येथे. 
श्रीपाद दामोदर सातवळेकर यांचे इंग्रजी सहावीपर्यंतचे शालेय शिक्षण आणि चित्रकलेच्या पहिल्या दोन परीक्षा सावंतवाडी येथे झाले. १८९० मध्ये त्यांनी सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट मध्ये चित्रकलेच्या आणि शिल्पकलेच्या उच्च शिक्षणासाठी प्रवेश घेतला. तेथे त्यांना रावबहादूर (एम्. व्ही.) धुरंधर, एम्. एफ्. पीठावाला, एस्. पी. आगासकर, ए. एक्स्. त्रिंदाद यांसारखे थोर चित्रकार सहाध्यायी म्हणून लाभले. ‘जे. जे.’ मध्ये असताना त्यांना अनेक पारितोषिके मिळाली; प्रतिष्ठेचे ‘मेयो’ पदकही दोनदा (एकदा चित्रकलेसाठी; दुसऱ्यांदा शिल्पकलेसाठी) मिळाले. औंध संस्थानचे अधिपती भवानराव पंतप्रतिनिधी ह्यांचा स्नेहही त्यांना ह्याच काळात लाभला. त्यांच्या, तसेच त्यांचे पुत्र माधव श्रीपाद सातवळेकर   ह्यांच्या आयुष्यात हा स्नेह फार महत्त्वाचा ठरला. शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर सातवळेकरांना औंध संस्थानातच नोकरी मिळाली (१९००); पण ती सोडून हैदराबाद (आंध प्रदेश) संस्थानात येऊन तेथे त्यांनी आपला कलागार (स्टुडिओ) काढला. एक चित्रकार म्हणून हैदराबादमध्ये त्यांचा निजामाशी संबंध आला आणि जमही बसला. व्यक्तिचित्रकार म्हणून ते ख्याती पावले. राजे, सरदार आदींनी त्यांच्याकडून आपली व्यक्तिचित्रे काढून घेतली. या सुमारास भारतीय स्वातंत्र्याची चळवळ जोरात होती. पंडितजी आर्य समाजाकडे आकृष्ट झाले. १९०१–१८ पर्यंत त्यांनी आर्य समाजाचे काम केले. चित्रकलेप्रमाणेच वेदाध्ययनाचा वारसाही त्यांना त्यांच्या वडिलांकडूनच मिळाला होता. पंडितजींनीही सखोल वेदाध्ययन केले; वेदांवर व्याख्याने दिली; स्वामी दयानंद सरस्वतींच्या सत्यार्थप्रकाश व ऋग्वेदादिभाष्य  भूमिका या ग्रंथांचे त्यांनी भाषांतर केले. विश्ववृत्त  ह्या कोल्हापूरच्या एका नियतकालिकातून त्यांनी ‘वैदिक राष्ट्रगीत’ (१९०७) प्रसिद्घ केले. ‘वैदिक राष्ट्रगीत’ व ‘वैदिक प्रार्थनांची तेजस्विता’ (१९०८) या लेखांमुळे इंग्रज सरकारची गैरमर्जी  होऊन त्यांना कारावासही झाला. ‘वैदिक राष्ट्रगीता’ च्या हिंदी अनुवादाच्या प्रती ब्रिटिशांनी जप्त करून जाळल्या. त्यांच्या ह्या राजकीय सक्रियतेमुळे त्यांना हैदराबाद सोडावे लागले. उत्तर भारतातील कांग्री येथील गुरुकुलात ते काही दिवस राहिले. ब्रिटिश सरकारचा त्यांच्यावर संशय असल्यामुळे त्यांना अनेक स्थलांतरे करावी लागली. पुढे औंधमध्ये त्यांचे वास्तव्य तीस वर्षे होते. 


त्यांच्या राजकीय विचारांवर आरंभी लोकमान्य टिळकांचा प्रभाव होता; तथापि टिळकांच्या मृत्यूनंतर ते गांधीवादाकडे ओढले गेले. औंध संस्थानात चरखा, ग्रामोद्घार इत्यादींचा त्यांनी प्रचारही केला होता; तथापि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचेही त्यांना आकर्षण वाटे. १९४२ साली ‘छोडो भारत’ चळवळ सुरू झाली, तेव्हा ब्रिटिश सरकारविरोधी पत्रके छापण्याचे काम त्यांनी औंधमध्ये केले. परिणामतः ह्या धामधुमीच्या काळात त्यांची चित्रकला जवळजवळ संपुष्टात आली. १९४८ साली महात्मा गांधींच्या हत्येनंतर उसळलेल्या दंगलींच्या झळा औंध संस्थानापर्यंत पोहोचल्या. त्या परिस्थितीत औंध सोडून गुजरातमधील बलसाड जिल्ह्यातील पारडी येथे जाण्याचा निर्णय सातवळेकरांनी घेतला. औंध येथील वास्तव्यात त्यांनी १९१८ मध्ये ‘स्वाध्याय मंडळा’ ची स्थापना केली होती. वेदाध्ययन आणि वेदप्रसार हे त्यांचे मुख्य उद्दिष्ट होते. ह्या दृष्टींनी पारडी हे स्थळ त्यांना सोयीस्कर वाटले. १ जुलै १९४८ रोजी त्यांच्या स्वाध्याय मंडळाचे काम पारडी येथून सुरू झाले. पारडी येथील जागेत वेदमंदिर, अध्ययनकक्ष, अतिथिगृह, मुद्रणालयाची इमारत असे विविध विभाग होते. मुद्रणालयातील यंत्रसामग्री जर्मनीहून आणली होती. स्वाध्याय मंडळातर्फे वैदिक वाङ्‌मयाचे संशोधन, अनुवाद, प्रकाशन इ. कामे केली जात. जोहॅनिसबर्ग, झांझिबार येथेही ‘स्वाध्याय मंडळा’ ची केंद्रे होती. औंध येथील वास्तव्यात वैदिक धर्म  (१९१९) हे हिंदी व पुरुषार्थ  (१९२४) हे मराठी मासिक त्यांनी काढले. त्यांतून प्रामुख्याने वैदिक वाङ्‌मय व तत्त्वज्ञान या विषयांचे लेखन त्यांनी केले. 



त्यांची ग्रंथसंपदा विपुल असून मराठी, हिंदी व इंग्रजी या भाषांमध्ये त्यांचे सु. ४०० ग्रंथ प्रकाशित झाले आहेत. संस्कृत स्वयंशिक्षक  या मालिकेतील २४ पुस्तके, अथर्ववेदाचा सुबोध अनुवाद  (१९६०; भाग १ ते ५), अथर्ववेदातील प्राणसूक्त (१९६२), मनुसूक्त (१९६३), ऋग्वेदातील पुरुषसूक्त  (१९६६), वेदकालीन सामाजिक, राजकीय, आर्थिक स्थितीचे दर्शन घडविणारी १२ पुस्तकांची आगम-निबंधमाला, दैवतसंहिता (चारही वेदांतील देवतामंत्रांचे एकत्रीकरण), उपनिषद्‌भाष्य-ग्रंथमाला (१,००० पृष्ठे ), यज्ञोपवीत संस्कार-रहस्य, ईशोपनिषदातील राजकारण  इ. त्यांचे लेखन वैदिक संस्कृतीच्या परिशीलनातून राष्ट्ररचनेची तेजस्वी विचारधारा समाजात प्रसृत करण्याच्या उद्देशाने झाले आहे. पुरुषार्थ प्रबोधिनी (१९३३–३६) हाभगवद्‌गीते वरील भाष्यग्रंथ, तसेच गीतालेखमाला  (७ भाग) व गीता -श्लोकार्थसूचि  हे ग्रंथ; रामायण-महाभारत  या ग्रंथाचे मराठी अनुवाद, मंगलमूर्ति गणेश  (१९५०), पुराणग्रंथांसंबंधीचे गैरसमज दूर करण्यासाठी लिहिलेला पौराणिक गोष्टींचा उलगडा  (१९५१), भारतीय संस्कृती   हा लेखसंग्रह इ.लेखन त्यांनी केले. पंडित सातवळेकर यांची चित्रे फारशी उपलब्ध नाहीत. २६ जुलै २००५ रोजी मुंबईतील अतिवृष्टीच्या तडाख्यात त्यांचे चित्रकार पुत्र माधव सातवळेकर ह्यांच्या स्टुडिओत असलेली सातवळेकर पितापुत्रांची अनेक चित्रे नष्ट झाली. पंडितजींनी चित्रकलेवर समीक्षात्मक लेखनही केले होते. कदाचित मराठीतील ही पहिली चित्रकला-समीक्षा असू शकेल. स्वातंत्र्यासाठी वेदप्रसाराद्वारे जनजागृती करण्यासाठी त्यांनी स्वतःला झोकून दिले. त्यामुळे ‘पंडित वेदव्यास सातवळेकर’ हीच त्यांची प्रतिमा जनमानसात रूढ झाली. पंडितजींना त्यांच्या आयुष्यामध्ये अनेक मानसन्मान मिळाले. ‘सर जे. जे. स्कूल ऑफ आर्ट’ मधील पारितोषिकाव्यतिरिक्त त्यांना वेदमूर्ती, वेदवाचस्पती इ. पदव्यांनी गौरविले आहे. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर यांचे निधन ३१ जुलै १९६८ रोजी झाले.

मराठी लेखिका डॉ. सरोजिनी कृष्णराव बाबर

 लोककला व लोकसंस्कृती या विषयांवर लिहिणाऱ्या नावाजलेल्या मराठी लेखिका डॉ. सरोजिनी कृष्णराव बाबर 

जन्म. ७ जानेवारी १९२० 

डॉ.सरोजिनी कृष्णराव बाबर यांनी  मुंबई विद्यापीठातून बी.ए. पदवी मिळवली. पुढे त्यांनी एम.ए. व पीएच्‌.डी. पदव्याही मिळवल्या. "Contribuiton of Women writers in Marathi Literature" या प्रबंधावर त्यांनी पीएच्‌.डी. ही पदवी संपादन केली. स्वातंत्र्यपूर्व काळात स्वातंत्र्य चळवळीत त्यांनी भाग घेतला होता. महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीचा प्रगाढ अभ्यास त्यांनी त्यांच्या आयुष्यभर केला. सरोजिनी बाबर या महाराष्ट्र विधानसभा (१९५२-५७), महाराष्ट्र विधानपरिषद (१९६४-६६) व भारतीय राज्यसभा (१९६८-१९७४) या सभागृहांच्या सदस्या होत्या. महाराष्ट्र राज्य लोकसाहित्य समितीच्या त्या अध्यक्षा होत्या. त्यांनी दुर्मीळ आणि अप्रकाशित लोकसाहित्य संकलित केले आणि ’लोकसाहित्य शब्दकोश’ आणि ’भाषा व संस्कृती’ या पुस्तकांमधून प्रकाशित केले. "समाज-शिक्षण माला" हे मासिक त्यांनी अनेक वर्षे चालवले. महाराष्ट्र राज्य लोकसाहित्य समितीवर सरोजिनी बाबर यांनी सभासद म्हणून काम केले. नंतर डॉ.सरोजिनी बाबर यांची या समितीच्या अध्यक्षपदी नेमणूक झाली. हे काम त्यांच्या अतिशय आवडीचे आणि जबाबदारीचे होते. लोकसाहित्य, लोककला आणि एकूणच लोकजीवनाच्या अभ्यासाचे क्षितिज आणखी विस्तारले. समितीने महाराष्ट्राच्या निरनिराळ्या भागातल्या लोक वाङ्मयाचा खूप मोठा संग्रह केला. यात ओव्या, गीते, कथा, कहाण्या, म्हणी, खेळगाणी, उखाणे मोठ्या प्रमाणात समाविष्ट आहेत. महाराष्ट्रातील देवधर्माची, सण-उत्सवांची, रीतीरिवाजांची, अनेक कलांची माहिती आहे. *डॉ.सरोजिनी बाबर* यांचे १९ एप्रिल २००८ रोजी निधन झाले. 


डॉ.सरोजिनी कृष्णराव बाबर यांची कविता

अडगूळं मडगूळं, सोन्याचं कडबुळं ..

खेळायला आलं ग, लाडाचं डबुलं..

गालात हासून, ओठात बोलून...

हातानं खेळीत, काय ग म्हणालं...

जावळात भुरभुरलं, नजरेत खुदखुदलं ...

सोन्याच्या ढीगाव, बाळ ग बैसलं...

रांगत रांगत, हअम डौलात...

गुडघ्याव रेलून, काय ग पाहिलं ...

फुरफुरी मारून, दिलं ते थुंकून...

कारंजं उडवीत, कसं ग रागावलं...

झेप झेपावून, तोल सावरून...

नाचून नाचून, पाय खुळखुळलं...

काजळ तितीट, बाळाच्या मुठीत...

माझ्या जीवाचं, सुख दाटलं...

कथाकथनकार द मा मिरासदार

 मराठी विनोदी लेखक व कथाकथनकार द मा मिरासदार 

जन्म.१४ एप्रिल १९२७

दत्ताराम मारुती मिरासदार उर्फ द. मा. मिरासदार यांनी काही वर्षे पत्रकारी केल्यानंतर त्यांनी १९५२ साली अध्यापनक्षेत्रात प्रवेश केला. पुण्याच्या कँप एज्युकेशनच्या शाळेत ते शिक्षक होते. व्यंकटेश माडगूळकर, शंकर पाटील आणि द. मा. मिरासदार या त्रयीने १९६२ सालापासून कथाकथन करून महाराष्ट्रातलील जनतेला भुरळ घातली होती. मिरासदारांच्या व्यंकूची शिकवणी, माझ्या बापाची पेंड, शिवाजीचे हस्ताक्षर, भुताचा जन्म, माझी पहिली चोरी, हरवल्याचा शोध इत्यादी कथा उत्कृष्ट लिखाण आणि सादरीकरण यामुळे वाचकांच्या आणि श्रोत्यांच्या मनात कायमच्या कोरल्या गेल्या. गप्पागोष्टी, गुदगुल्या, मिरासदारी, गप्पांगण, ताजवा, असे २४ कथासंग्रह, १८ विनोदी चित्रपटांच्या पटकथा त्यांच्या नावावर आहेत. 'एक डाव भुताचा' या चित्रपटात कथा-पटकथा लेखनासह हेडमास्तरची भूमिकाही त्यांनी केली होती. मिरासदारांच्या कथासंग्रहांतील बहुतेक कथा ग्रामीण जीवनावर असत. ग्रामीण जीवनातील विसंगतीचे, विक्षिप्तपणाचे आणि इरसालपणाचे दर्शन घडवून त्यातील विनोद मिरासदारांनी आपल्या कथांतून फुलवला. असे असले, तरी ‘स्पर्श’, ‘विरंगुळा’, ‘कोणे एके काळी’ सारख्या काही गंभीर कथांतून त्यांनी जीवनातील कारुण्यही प्रत्ययकारीपणे टिपले. तसेच अनेकदा त्यांच्या विनोदालाही कारुण्याची झालर असल्याचे दिसून येते. एक डाव भुताचा आणि ठकास महाठक ह्या दोन चित्रपटांच्या संवादलेखनाबद्दल त्यांना पारितोषिके मिळाली होती. ‘व्यंकूची शिकवणी’ ह्या त्यांच्या गाजलेल्या विनोदी कथेवरुन गुरुकृपा हा मराठी चित्रपट काढण्यात आला होता. मराठी साहित्यिकांनी विनोदी वाङ्मयात ज्या अजरामर कथा लिहिल्या त्यात द. मा.मिरासदार यांची ‘माझ्या बापाची पेंड’ आणि ‘भुताचा जन्म’ यांचा समावेश व्हायला हरकत नाही. 'मिरासदारी' या पुस्तकातली 'भुताचा जन्म' ही कथा प्रसिद्ध आहे. ही लोकप्रिय कथा  बारावीच्या अभ्यासक्रमातल्या मराठीच्या पाठ्यपुस्तकात घेतली आहे. द.मा.मिरासदार यांच्या 'भुताचा जन्म' या कथेवर बनलेली शॉर्टफिल्म आंतरराष्ट्रीय फिल्म फेस्टिवलमध्ये गाजली. ही कलाकृती रोममध्ये होणाऱ्या फेस्टिवलमध्येही दाखवली गेली. द. मा. मिरासदार यांच्या खास विनोदी शैलीतल्या निवडक कथांचा अत्यंत सुरस संग्रह म्हणजे मिरासदारी हे पुस्तक. गेल्या काही वर्षांत मराठी ग्रामीण कथेच्या उदयाबरोबर ग्रामीण वातावरणाशी संलग्न असणारी हास्यजनक कथा जन्माला आली. तिच्यात वृत्तीची विविधता आहे, केवळ एकसुरीपणा नाही. मिरासदारांच्या या कथांतून एक अनोखी मिश्किलपणाची, चमत्कृतीपूर्ण वळणांची व गमतीदार विक्षिप्तपणाची झाक वाचकाला अतिशय भावली. मिरासदारांच्या लेखनात अस्सल विनोदी अशी अनेक गावरान पात्रे आढळतात. त्यात नाना चेंगट, गणा मास्तर, रामा खरात, बाबू पैलवान, सुताराची चहाटळ आनशी, ज्ञानू वाघमोडे, अशी एकाहून एक अस्सल इब्लीस, बेरकी, वाह्यात, टारगट आणि क्वचित भोळसट अशी ही सारी पात्रे आहेत. ती श्रोत्यांना खळाळून हसायला लावत. मिरासदारांच्या कथासंग्रहांतील बहुतेक कथा ग्रामीण जीवनावर आहेत. ग्रामीण जीवनातील विसंगतीचे, विक्षिप्तपणाचे आणि इरसालपणाचे दर्शन घडवून त्यातील विनोद मिरासदारांनी आपल्या कथांतून फुलवला. त्याचप्रमाणे त्यांनी ‘स्पर्श’, ‘विरंगुळा’, ‘कोणे एके काळी’ सारख्या काही गंभीर कथांतून जीवनातील कारुण्यही प्रत्ययकारीपणे टिपले आहे. द.  मिरासदार हे नेहमीच त्यांच्या मार्मिक आणि शैलीदार विनोदांसाठी प्रसिद्ध राहिले आहेत. महाराष्ट्रातील  विविध गाव आणि तिथे राहणारी माणस आपल्याला नेहमी मिरासदारांच्या कथेतून भेटत राहतात. 'चकाट्या' मध्ये ही अशाच काही गावात आणि शहरात राहणाऱ्या अवली माणसाच्या आणि त्यांच्या स्वभाव वैशिष्ट्यांच्या कथा आपल्याला वाचायला मिळतात  फक़्त शाब्दिक विनोद न करता प्रासंगिक विनोद लेखनातून वठवणे आणि साध्या लिखाणातून वाचकाला गुंतवून ठेवणे यातच लेखकाचे यश मानता येईल . 'शिवाजीचे हस्ताक्षर' ही कथा तर अप्रतिम. द. मा. मिरासदार यांना विंदा करंदीकर जीवनगौरव, पुलोत्सव जीवनगौरव' पुरस्कार मिळाला आहे. रवींद्र मंकणी हे द. मा. मिरासदार यांचे जावई होत. द. मा.मिरासदार यांचे २ ऑक्टोबर २०२१ रोजी निधन झाले.

Popular Posts